Alevilik Terimlerinin Dilsel Kökeni

Bir inanca ait terimlerin ve kavramların dilsel kökeni, o yapının tarihini anlamak ve aydınlatmak için kullanılabilecek en önemli verilerden biridir. Aleviliği bu açıdan incelemeye almak, kuşkusuz, ilginç sonuçlar ortaya çıkaracaktır. Ne var ki, şimdiye dek bu konuda herhangi bir çalışma yapılmamıştır. 
Bu yazı işte bu eksikliği giderme yolunda atılan bir ilk adımdır, daha doğrusu ilk denemedir. Hemen belirtmek gerekir ki, bu yazıda yer alan kavramlar, Türkiye’deki Türk Alevilerin kullandığı kavramlardır. Türkiye’deki Arap ve Kürt Alevilerin kullandığı kavramlar incelendiğinde sonucun çok daha farklı olacağı açıktır. Örneğin, Arap Alevilerde Türkçe terimlerin sıfır olduğunu kestirmek güç değildir. Yine, Irak ve İran’daki Sultan Sahak ocağına bağlı milyonlarca Alevinin kullandığı terimlerde de Türkçenin hemen hemen söz konusu olamayacağı açıktır. Örneğin, Türk Alevilerin Yediler’i yerine Sultan Sahaklılar, Heftan terimini kullanmaktadır. Kırklar da aynı durumdadır. 
Terimlerin önemli bir bölümünü cemde kullanılanlar oluşturmaktadır. Listeye alınan terimlerin ‘tümü’ yansıttığı iddiasında değilim. Bu listeye eklemeler ve düzeltmeler yapılması gayet doğaldır.

KAVRAM VE TERİMLER
Abdest: Farsça (Tarikat abdestini kastediyoruz.) 
Ahiret kardeşi: Arapça-Türkçe (Sultan Sahak ocağında ‘bıreyye ahireti’)
Alevi: Arapça
Allah: Arapça
Aşık: Arapça
Baba: Mezopotamya dillerinden?
Bacı: Türkçe
Bağlama: Türkçe
Beşler: Türkçe
Beyit: Arapça (birçok yerde deyiş yerine beyit sözcüğü kullanılır.)
Can: Farsça
Cem: Arapça
Çerağ: Farsça (Genellikle bu sözcüğün yerine Arapça kökenli olan ‘delil’ kullanılır.)
Dar: Farsça
Dede: Türkçe
Delil: Arapça
Dem: Arapça
Destur: Farsça
Divan: Arapça
Dua: Arapça
Duaz-imam: Farsça-Arapça (Duaz, Farsça-Kürtçe 12 sayısının farklı telaffuzudur. İmam, Arapçadır.) 
Düşkün: Türkçe
Edeb-erkan: Arapça (cemde bu terim zikredildiğinde ayağa kalkılır.)
Ehl-i Beyt: Arapça
Eren: Türkçe
Erkan: Arapça
Evlad-ı Resul: Arapça
Evliya: Arapça
Ferraş: Arapça
Görgü: Türkçe
Gözcü: Türkçe
Gülbank: Farsça
Güruh-u Naci: Farsça-Arapça
Hacı: Arapça (Bazı Alevi topluluklarda, örneğin Abdallarda, ahiret kardeşi yerine hacı terimi kullanılmaktadır. Hacı adı taşıyan birçok Alevi eren vardır. Hacı Bektaş, Hacı Emir, Hacı Kureyş, Hacı Murad-ı Veli, Hacı Mihman, Hacı Ali Turabi, Şeyh İbrahim Hacı vb. Ayrıca, Hacı, Alevi topluluklarda yaygın olarak verilen kişi adlarındandır. Son yıllarda Türkiye’deki Türk ve Kürt Alevi yazarlarda bu terime bir antipati oluşmuştur. Bunun yerine hace (hoca) sözcüğünün kullanılması teşvik edilmektedir. Bu antipatinin nedeni, sözcüğü Sünnilikteki anlamıyla algılama zaafıdır.) 
Hak: Arapça
Hakullah: Arapça (Allah hakkı anlamındadır.) 
Halife: Arapça (Bir dedenin yardımcısı ya da mürşitten el almış dede anlamındadır.)
Himmet: Arapça
Hü: Farsça-Kürtçe
İhvan: Arapça (Ahi’nin çoğuludur, kardeşler anlamındadır. Arap Alevilerde talip anlamında kullanılan bu sözcük, Trakya’daki Amucalar/Emmicilerce de aynı anlamda kullanılmaktadır. Amucalardan derlenen bilgilerde onların Halep yöresinden geldiği yer almaktadır. )
İkrar: Arapça
İmam: Arapça (Resmi din tezinin cami hocası için kullandığı imam değil, 12 İmam)
İznik: Cemde ‘ayakkabı bakıcısı’ için kullanılan terimdir. Kökeni bilinmiyor.
Kanber: Arapça
Kapıcı: Türkçe
Kırklar: Türkçe (Sultan Sahak ocağında Kürtçe-Farsça ‘çilmera’ kullanılır.)
Kurban: Arapça
Lokma: Arapça
Mehdi: Arapça
Meydan: Arapça
Mezhep: Arapça
Miraç: Arapça
Muhip: Arapça
Musahip: Arapça
Mürşit: Arapça
Nakib: Arapça (Arap Alevilerde şeyhin yardımcısı anlamındaki nakib değil, cemlerde aşçılık görevi yapan kişi anlamındadır.)
Namaz: Farsça (Örneğin, Diyarbakır’daki Türk Aleviler, cem yerine namaz terimini kullanmaktadır.)
Nezir: Arapça
Niyaz: Farsça
Ocak: Türkçe (Irak ve İran’da bu terimin yerine ‘hanedan’ kullanılmaktadır. Ayrıca, Yezidiler, Musul’daki ziyaretleri için ocak terimini kullanmaktadır. Sultan Sahak ocağı ‘hanedan’ terimini kullanmaktadır.) Terimin başka bir kökeni olduğu iddia edilirse sürpriz olmayacaktır. 
Pençe: Farsça 
Peyik: Farsça (dedeyi ceme çağırmakla görevli kişi)
Pir: Farsça-Kürtçe
Post: Farsça
Rehber: Farsça
Rıza: Arapça
Saki: Arapça
Sancak: Türkçe?? (Sancak, dede ocaklarının simgesidir. Karayılan gibi. Yezidilerde de 5 sancak vardır.)
Saz: Farsça 
Secde: Arapça
Semah: Arapça
Sufi: Arapça (Cemdeki taliplere hitap edilirken en çok kullanılan sözcüktür. Halk dilindeki söylenişi ‘sofu’ biçimindedir. Modernleşmeyle birlikte Türkiye’deki bazı Alevilerde bu sözcüğe anti-pati oluşmuş, bunun yerine ‘can’ sözcüğü kullanılmaya başlamıştır.) 
Şah-ı Merdan: Farsça-Arapça (Şah, Farsça; merdan, Arapçadır. İmam Ali için kullanılır.) 
Şeyh: Arapça (Birçok dede ocağı kurucusu şeyh adını taşımaktadır: Şeyh Şazeli, Şıh Delil Berhican, Şeyh İbrahim, Şeyh Çoban vb.)
Talip: Arapça
Tarık: Arapça
Tarikat: Arapça
Teberra: Arapça
Tekbir: Arapça
Tevella: Arapça
Tevhid: Arapça
Tezekkar: Arapça
Üçler: Türkçe
Yediler: Türkçe (Sultan Sahak ocağında Kürtçe-Farsça ‘heftan’ kullanılır.)
Zakir: Arapça

SONUÇ
88 terimin:

53’ü Arapça
18’i Farsça-Kürtçe
15’i Türkçe
1’i Mezopotamya dillerinden olmak üzere 2 terimin kökeni belirsiz.

Arapça: %60
Farsça: %21
Türkçe: %17
Bilinmeyen: %2


Alevi terimlerde Arapça kökenlilerin ezici bir çoğunluğa sahip olduğu apaçık görülmektedir. Özellikle Türkçenin üçüncü sırada yer alması çok ilginçtir. Bu durum, Aleviliğin Türkçe ortamında oluştuğu biçimindeki yaygın söyleme tümüyle terstir.
Öte yandan son yıllarda Türkiye’deki Türk ve Kürt kökenli Alevilerin büyük çoğunluğunda ortaya çıkan ‘Arap anti-patisi’nin gerçek durumla ilgili olmayıp sosyal-psikolojik etkenlere dayandığı anlaşılmaktadır. Bu durum, sosyal psikologlar için önemli bir inceleme alanıdır.
Bu sosyal-psikolojik etkenlerden ilk akla gelen; Türkiye’deki Sünni nüfusun aşırı çoğunluğundan bir biçimde rahatsız olan Alevilerin, Arap etnisitesini Sünniliğin yaratıcısı olarak görmesidir. Oysa gerçekte, Arapların Şiisi, Alevisi, Hıristiyanı da vardır. Hatta, Şii Arap nüfus, Sünni Arap nüfusla dengelidir bile. Üstelik, geçmişte ve günümüzde Şiiliğin en önemli coğrafyası Irak’tır, yani Şiilik Araplarda ortaya çıkmıştır.


Saygı ve sevgiyle